Hazırlayan ve sunan: Merih Akoğul
Konuk: Haydar Ergülen

Fotoğrafçı ve yazar Merih Akoğul, Aralık ayı söyleşisinde, Türkiye’nin tanınmış şair ve yazarlarından Haydar Ergülen’i konuk ediyor.

İkili, bu programda gerek yazım stili, gerekse seçtiği konuları başarıyla şiire dönüştürmesiyle önemli bir örnek oluşturan, Türk şiirinin ustalarından Edip Cansever’i ele alacaklar.

1986 yılında 58 yaşında aramızdan ayrılan Edip Cansever, şiirlerinde yarattığı atmosfer ve oluşturduğu farklı kişiliklerle; sıkıntıyı ve tek başına olma duygusunu, sessiz bir destansılık üzerinden başarıyla okuyucularına iletebilmiştir.

Etkinlik ücretsizdir.

Not: www.akbanksanat.com‘dan alıntıdır.

Şimdi
utançtır tanelenen
sarışın çocukların başaklarında.

Ovadan
gözü bağlı bir leylak kokusu ovadan
çeviriyor o küçücük güneşimizi.

Taşarak evlerden taraçalardan
gelip sesime yerleşiyor.

Sesimin esnek baldıranı
sesimin alaca baldıranı.

Ve kuşlara doğru
fildişi: rüzgarın tavrı.
Dağ: güneş iskeleti.

Tahta heykeller arasında
denizin yavrusu kocaman.

Kan görüyorum taş görüyorum
bütün heykeller arasında
karabasan ılık acemi
- uykusuzluğun sütlü inciri -
kovanlara sızmıyor.

Annem çok küçükken öldü
beni öp, sonra doğur beni.

Mavi gök orda mı
Bakıyorsun kuşlar
Hazır
Sokak lambaları yanık unutulmuş
Bir Kadıköy vapuru hınca hınç insan
Çok geçmeyecek
Martılar beyhude turlar atacak
Kıyılar lağım konserve kutuları
Mısır koçanları

Sevgi aranabilir yine
Korkusuzca say koskoca kederlerini
Bir kuyu bulunabilir

Aklımdan çıkmıyorsun
Sen hâlâ dizüstü
Bunca anıyı besleyerek
Sokaklarda avaz avaz konuşarak kendi kendinle
Mektupları öpebilirsin kırmızı dudaklarınla
Görür gibi olarak açıp baktığımı
Bense şöyle diyorum:
Buradan bir acı kanamış boyuna

Kuşlar hazır
Öncü havalanmak üzre
Şehri gelen bir mevsime bırakıyorlar
O vapur hâlâ hınca hınç
Kimbilir her biri hangi dünyaya sağır
Çok geçmez aradan

Kadınlar kapı önlerinde
Ellerinde meşalelerle
Aydınlatırlar gelip geçen erkek suratları
Yorgun bir sarıyla ben de
Geçeceğim önlerinden

Aklımdan çıkmıyorsun dedim
Başka türlüsünü yorgunum anlatmaya
Telefonlar yan hücrede çalışıyor
Bense kurşunî bir dere
Ağaçlar hayvanlar bile kaygılı
Onu bir mersedesten indirdi kalçasına kadar açılarak
Yapyaşlı bir rum kadın
Her şeyde yanıp sönen bir kıyamet algısı
Haydi koşayım diyorum belki dağılır
Koşuyorum
Sancağımda kendi rüzgârımla ölgün kıpırtılar
Hayır daha sevgili daha sevimli değil
Ne başka bir gün ne başka bir zaman

Çok geçmeyecek aradan
Şöyle diyeceğim:
Bulutlar açmadı
Mavi gök orda mı

1
Buradayım : yüzüme kırbaçlanan dünyanın
bana büküldüğü yerde, kinimi büyüten
ısrarın yüzü yok, cevaplar perde. örtmüyor
dilimi karşılık bulduğum sorular. sesimi
düşürüyor hıncım.zahid kırgın, sultan kimin
kalbinde. bir aynaya dökülüyorum, tutmuyor
sır’ım.. ne yapsam herkes yanlış kederde.

2
buradayım : cevabın soruyu incittiği yerde.
geceye mürekkep bir aynaya sürçüyor
ismim, kibirsiz taylar dolaşıyor kanımda.
eğir söze susar oldum nasılsa, nasılsa kanserli
dilim. fikrim fiilini çekiyor, ne inkâr ne
küfür, vakti geçmiş sefilim.. inandım ki ben
her kandile gizli yanmış fitilim.

3
buradayım: sabrımın o teb’ayla sınandığı,
ricalin kem sözünü bıraktığı yerde.
katediyorum baştan başa yeniden geçtiğim
yerleri. kahredici bir dille tutunuyor bana
sûr’um. susuyorum, kavmimin incinen gözüyle
bakıyorum burçlardan çöle. kaab uzak, hırka
küs.. hüseyin ki artık kalbimizde süs!

(Ludingirra, 9)

Ben derin deniz balıklarının yüzüşünde kör dalgın
yosunlara sürünen karnımın arıklığı içinde onların
rengini bilemeden

Karanlığın içinde yukarının ışığını unutmuşçasına unutmamışçasına
arar bulur yitirirken maviyi bir daha
bulamayacakmışçasına yitirmiş

Gözlerimizin yanından yanlarından akan soğukları serinleri
ısınmaz sanıp ağzımı loş sulara boş sulara diri etlere saplanan
dişlerime kal etmiş

Usta dalgıçların serptikleri gök taşlarını zümrütleri yakutları
kırallarını eğlendirmek için dalıp ciğerlerini
kusasıya kovaladıklarında

can taşlarını onlardan önce bulup kapan ciğerlerini daha kolay
kusmaları için derine daha derine kendi sularımın
karanlığına çeken

Soğuğun tükenmeyeceğini ışığın çekildiğini diplere
hiçbir zaman erişemeyeceğini sanan ben birden
bir çukurdan

Ağan maviyi gördüm kara değil boz değil yeşil bile değil
susuz bitkisiz doruksuz maviyi ısınan suların içinden
unuttum

her şeyi suyun yüzü olduğunu mavinin güneşe karıştığı yerde
başka mavilerle birleştiğini suyun
ısındığı yerde

unuttum yokoldu onlar dip suları ısınmaz artık
bir yerde herşey bitti mavide yaşıyoruz

Ben derin deniz balıklarının yüzüşünde kör dalgın
maviyle çarpıştığımız mavileştiğim balıklaştığı
körlüğümüzün aydınlandığı
yerde.

1.
zaman

son hecesi kırılır gecenin, ürperti veren yalnızlığın tüm renkle-
riyle; şaşkın bir sen, sessizlik kadar ince; gözlerde boğulan
hıçkırık. karanlık yürür ağır ağır, uçuşur kalbimde sevgiden yana
ne varsa. kanayan dudaklarını çığlığın, şarapla yıkardım; deniz
kalırdı geriye, çığ düşerdim tersime. kutsanırdı sönmüş acılar,
ölüm doğrulanırdı, kayardı direnç noktası ömrün; kendi eksenin-
de dönüp duran insanlar kadar.
içini vakitsiz açan mavilikti yüzüm. iz. giz. tuz. gökyüzünde çakan
kıvılcımım; sert sularda attım bedenimi, ah atım, avradım.
silahım olsaydın, gece olsaydım ben de.

şimdi vuruluyorum. göğe taş kesiyorum. son hecesi gibi
kırılıyorum gecenin. zaman oluğu kaldırımlarda geziyorum.

2.
gülışığı

gerdik ya ölü yüzlerimizi rüzgârın sesine, sevdamıza savrulan
küller kadar ıslak gözlerimizi kurutmak için; dökük tekneler gibi
yalnız kaldık çiçek kokularına sinmiş sularda. ve saçaklarında güz
tuttuğumuz göğün göçebe ömrüne yıllardan ekleyip çıkardık
acıyı. düş solgunu gençliğimize sığmaz, bütün köprüleri kun-
daklanan gecelerimiz. yine de parlayacak yer bulamaz, suya biri-
ken yıldızlar. sen kendine akıt ışığını; kaybolan ellerinde kan,
tanrısız kurban edilen iblisler. gül ötesi kaç ışık geçti, ucuz mut-
luluğumuzun prizması gözlerimizden?????????????

çocuk şarkılarında eridi yedirengimiz, umut ve ses olup; şiirimizin
kırık penceresinde. an an yaşamaktayız anıları, kanlı bellekleri-
mizden hiç silinmeyen.

bir gün tutulmayacak nöbeti sessizliğin.

3.
yaşam

bir bir geziyorum ölümleri, gecenin bakışları arasında. sabah
göğe yelken açıyorum, gündüzler tanımıyor beni nasılsa. Ayna-
larda yürüyorum bazen, martılarla düşüyorum denize; dudak-
larımı siliyor acılar. soluk alışımı duyamıyorum. sokak lambaları
gibi geç yanıyorum. gölgeler yürümüyor artık. kıvrılan yollarda
şarap lekeleri, sabahın ilk izi. ezanla dönüyor evine yüzü
külrengi gececikler. kaç kuytuda paslanıyor yalnızlık? üşüyorum.
gideceğim.

ve ben güzün ağlayacağım
sulara çekileceğim dönerken balıkçılar
yakamoz göreceğim dümensiz simsiyah gözleri
öleceğim
ve ben…

bir güneşlenmek yeri!… deniz. uzak anımsamalar!..
“haziran bu yıl da geç geçecek, biliyorum.”
sizin burnunuzda bir tütün kokusu, her yerinizde
bir tütün kokusu,
bay deniz kestanesi.
ve uzaktaki şemsiyesi bir balmumu arısının…

bir güneşlenmek yeri!…
gazozlar hâlâ sıcak, hâlâ öğleden sonra “ne iyi”
demek hâlâ yakınmaya hakkım var.
kelimeler soluk. bir şey mi yapmalıyım?
-evden mi kaçmalıyım?-
(saçlarını taradı, güneşe baktı
kendi sürecini yaşayan bir bakla)
“gel al güzel deniz aygırı, yaman pegasus
sonsuz kargaşamı.”

atları seven bir çocuk…

“senin resmin var ya uzayıp gidiyorduvarlarımda
marionetshire’da harlech castle’ın batı kulesi
aşağılık zapartasıyla amcamın.”
bir sülüğe can çekiştiren eski geçmiş, eski eski
ve tuzda ölüm,
sardunyayı sulayan, eski eski…
bakırla demirin dövüştürüldüğü yavaş bir akşam
öbür şeylerin ve kırmızı ışıkların
bakırla demirin bir sarışın perçem akşamı.
-evden mi kaçmalıyım? kaçmamalıyım.-
güneş birden batardı, her yerde kediler ve ağaçlar vardı

“amca”
nasıldı iki tekerlekli arabalar…
“senin bildiğin bir şey var, bana demiyorsun
söz gelişi aldım bir kayayı
bir kayayı ne yapmalıyım, demiyorsun…
oysa ben senden daha çok şey bilirim büyücüler üstüne
evine sadece geceleri gelen ve sıcak şaraplar içen…”

surları yıktınız mı, akşam
sarı bir başlangıçtır, gitgide karaya dönen.
karaya ve çocuklar bile, ve küçük yaramazlıklar bile, ve haklı
“siz bize hiç inanmadınız ki, hiç inanmadınız ki, hiç
oysa bir aktır karaya dönen, oysa çocuklar daha lirique’tir
shakespeare’den. sonra,
makedonya falanjistlerinden daha kahraman…”

beyaz atın gölgesi, sen dur!…
artık bir aldanışa kanmayan gözlerimden. dur!…
“duvarlarım,
gel al cepkenimi güzel at, duvarlarım bütün senin olsun
duvarlarım, bütün ukalâ resimleriyle, babamın sıkıştırdığı,
babamla annemin kavgalarından bir ufak kırmızı,
ufak bir kırmızı, duvarda, ufak bir kırmızı
ufak bir kırmızı…”
yemeğe!…
-evden mi kaçmalıyım? kaçmamalıyım.-

“hiç anlamadığım mondrian, serzenişçi matisse
bulanık siyahkalem, hergele miro,
atlar gidiyor…”
sonsuz bilincinde yaşamanın.
o atlar.
“sonra gazeteleri görüyorum, bütün gizleri
savaşa başlamak gerek galiba.
yarın. yarından tezi yok. baltamı ve bıçağımı
ve atlarımı…”

“amcam kravatını düzeltti, babam eski bir evde.
bir yepyeni kıştı ıslıkları değerlendiren
ne eğlendik ne eğlendik
elbisesi çok eskiydi…”

ne akşamı? “baba”
haziran gecikecek biliyorum…

“ama başka bir şeyi de değiştiriyor,
atları atları,
atları….”

“Gördüğümüz, söylediğimizin içine hiçbir zaman yerleşmiş değildir.”
Michel Foucault

Ülkemizde yakın zamanda bir sergi ile de andığımız büyük İrlanda’lı ‘hiççi’ Samuel Beckett, o büyük, epey  yanlış algılanmış ama defalarca sahnelenmiş ve üzerine düşünülmüş başyapıtı Waiting for Godot’nun hiç gelmeyen Godot’su için şöyle diyor:  “Onu tanımıyorum, eğer tanımış olsaydım bunu bir oyunumda yazardım”. Kendisinden en çok alıntı yapılan ‘gerçek kişi’ler arasında Noam Chomsky, William Shakespeare ve Oscar Wilde’ın ardındadır diye tahmin etsem de, şu “Ever tried, ever failed. No matter. Try again, fail again, fail better.” sözü yeteri kadar biliniyor. Tişörtlerden magnetlere ve hatta kahve kupalarına kadar taşınmış bu sözü ya da bir başkaları; herhangi bir karakteriyle ya da iç fısıldamaları aracılığıyla bize intikal etmiş herhangi bir sözü ile tanımlayabileceğimiz bir ‘insan’ değil elbette.

1969′da kazandığı Nobel Edebiyat Ödülü’nü almaya bile gitmeyen, felsefe yapıtlarını anlamadığından ve metinlerini felsefî terimlerle yazabilecek olsa roman yazmaya asla kalkışmayacağını dillendiren bu ulu adamın Periferi Yayınları’ndan Suat Kemal Angı çevirisi ile 2008 yılında 2000 adet basılan şiir kitabı Echo’s Bones (Yankının Kemikleri)’u okuyunca daha da iyi anladım ki, Beckett kolay anlaşılabilecek bir yazar değil: En azından benim için.

Çabuk okunan ama çabuk kurtulanamayan bu 4 bölümlük eserde, insanüstü bir emekle uzun seneler sonunda hazırlanmış ve yayına sunulmuş bu ceset deposunda (önce Whoroscope yani Orospuölçer, ardından sırasıyla Yankının Kemikleri, İki Şiir, Dört Şiir) absürdizmin ve umutsuzluğun belirli bir noktasına kadar iniyoruz yine. Çünkü Beckett’te umutsuzluk Camus’deki gibi işlemiyor, çünkü neredeyse umut yok. Şöyle diyor Enueg I‘de:

Sonra kilometrelerce sadece rüzgâr
ve suda sessizce emekleyen kamçı izleri
ve güneye açılan dünya
dağlara dek uzanan kırların kötü taklidi karşısında
ve gece mantarını gübrelemeye
pis bir yeşile bürünüyor ölü doğmuş akşam
ve rüzgârda enkaza dönen
lağvedilmiş insan aklı.

Ben umudun ne olduğunu tam olarak bildiğimi sanmıyorum. Bu yüzden umutsuzluk için de çok kesin bir tanımlama yapma cesaretim yok. Hüzün nedir biraz biliyorsam, Serena II‘sindeki şu dizeler bendeki tanımı yeterince yapıyorlar:

çocukluğun kırmızı harflerinin benzeri bir yerden
iki nehir havzası arasındaki setin üstüne çekip kaldırdı beni
melezçamların sahibi tepelerin çatlaklarından bak
parlayan Meath’e geri dönüş yolu yok
izlerin bozgununda ve denize kaçan derelerin
çan kuleli anaokulları ve sonra liman
göğüslerini örtmeye çalışan bir kadın gibi
ve terk etti beni

Not: Çekim tarihlerine göre sıralanan filmlerini izlemek için linkler aşağıdadır.

• Film (1965)
• Not I (1973)
• Quadrat 1+2 (1982)

Nice Beckett’lere.

Bilgi Eğitim, Edebiyatla Buluşma adı altında düzenlenen yedi hafta sürecek bir sertifika programı açtı. Program kapsamında yazar ve akademisyenler her hafta cumartesi günü bir konu hakkında seminer verecekler. Murat Belge, Bülent Somay ve Süha Oğuzertem gibi hocaların dersine girme imkânı sağladığından böyle bir fırsatı kaçırmak anlamsız olur diye düşünüp kaydımı yaptırdım. Programın açılışını da Murat Belge Şiir üzerine verdiği seminer ile geçtiğimiz hafta yaptı.

Konu herhangi bir kapsam daraltması olmadan genel olarak “şiir” olduğunda üç saatlik bir süre pek bir şeye yetmez. Murat Belge de bu durumu belirterek giriş yaptı ve üç saatlik süre boyunca anlayacağı şeylerin şiire sadece dokunabileceğini, gerisinin bize kaldığını vurguladı. Çevirisini yaptığı ve daha önce “Şiir Sanatı” dergisinde yayımlanan Edmund Wilson’ın “Is verse a dying technique” isimli makalesinden başlayarak koşuk/şiir farkına değindi ve dilin zamanla değişen yapısını anlattı. Ardından da ilgi çekici bir kültür adamı ve orta karar bir şair olarak nitelediği Matthew Arnold ve hazırladığı ilk antoloji üzerinde durdu. 20.yy’a girerken Verse kavramının anlamını yitirip, Free Verse diye yeni bir türün ortaya çıkışını, bu türü geliştiren en önemli isimlerden birisinin de Walt Whitman olduğunu anlatarak ilk saati sonlandırdı.

İkinci saat biraz daha şiir tekniği üzerinden ilerledi. Güncel şiirde kullanılan ses, ölçü ve kelimelerin nasıl bir araya gelmesi gerektiği anlatılırken farklı dil yapılarından dolayı şiir algısının da değiştiğini, vurguya önem veren dillerde kafiye gerekliliğinin olmadığını belirtti.

Son bölüm ise merak ettiklerimizi cevaplama bölümüydü. Bu bölümde belirtilen “güncel Türkiye şiiri hakkında da biraz konuşabilir miyiz” isteği bizi kapanışa kadar götürdü. Son dönem Türkiye şiiri hakkında pek bir bilgiye sahip olmadığını belirten Murat Belge, Yahya Kemal’den günümüze kısa bir özet geçti, bu anlatımda doğal olarak en çok Garip ve İkinci Yeni akımları üzerinde durdu.

Şiir gibi bir konuda üç saat kesinlikle yeterli değil, ancak yine de Murat Belge’nin bir dersine girmiş olmak, ders ortamında kendisini görmek bile oldukça faydalı. Ayrıca modern sanat üzerine yaptığı “insan bir şey anlamasa da zekice bir söz söylemesi bekleniyor” itirafı ve ardından gelen Woody Allen-Manhatten alıntısı ile kendisini neden bu kadar sevdiğimi daha anlamamı sağladı. Artık önümüzdeki derslere bakıyoruz.

Not: O kadar yazdım bir Alexander Pope demedim! Pek bir dağınık olsa da en azından aklımda kalanları yazıya dökmek ve geri döndüğümde detaylı olarak hatırlamak için yazdım, umarım okuyana da bir faydası olmuştur. Ayrıca bu seminerlerden haberdar olmamı sağlayan ve tuttuğu notları benimle paylaşan Zeynep Zengin’e de teşekkürü borç bilirim.